De meest voorkomende getuigenissen van mensen die een bijna-doodervaring (BDE) hebben meegemaakt gaan over ‘een wit licht aan het einde van een tunnel’ of ‘de film van je leven voor je ogen zien afspelen’. De term BDE wordt ook vaak gebruikt als verwijzing naar het fenomeen der ‘buitenlichaamtreding’: terwijl men dicht bij de dood staat, zou men boven het eigen (zo goed als dode) lichaam zweven. Volgens sommigen wordt hiermee een bewijs geleverd van leven na de dood en indirect ook het bewijs dat geest- en spookverschijningen geen verzinsels zijn.

Er is nog niet veel onderzoek verricht naar BDE’s maar een dertien jaar durend Nederlands onderzoek onder leiding van Pim van Lommel en gepubliceerd in Lancet wees uit dat twaalf procent (of achttien procent, afhankelijk van de manier waarop BDE wordt gedefinieerd) van 344 gereanimeerde patiënten bij wie de hart- en/of ademhalingsfunctie tijdelijk was gestopt, aangaf een BDE te hebben meegemaakt. In zijn boek over het onderwerp vindt Van Lommel geen verband tussen het ervaren van een BDE en het geslacht, het ras, de sociale klasse, de religie en de eventuele voorkennis van een BDE van de patiënten. Iedereen kan er dus een krijgen. De enige voorspellende factor is leeftijd: hoe jonger de patiënt, hoe groter de kans op een BDE. Jammer genoeg ziet Van Lommel geen wetenschappelijke oorzaak, maar meent hij dat bewustzijn en hersenfuncties niet altijd samenvallen. Een gemiste kans om een degelijk werk af te leveren.

Als u trouwens rekent op een goddelijke interventie of een snelle heen-en-weer naar het hiernamaals, is uw moeite tevergeefs. De wetenschap heeft immers een perfecte verklaring voor een BDE. Stel dat u op de spoedafdeling van een ziekenhuis belandt met een hartstilstand. Nog voordat u wordt gereanimeerd, hebt u van alles meegemaakt: u bent uit uw lichaam getreden, misschien zelfs boven uzelf aan het zweven geweest, u bent door een donkere tunnel naar het licht aan het eind gereisd, en wie weet hebt u overleden familieleden ontmoet in een sfeer van vrede en gelukzaligheid. Dat moet wel uw ziel zijn geweest die naar gene zijde was verhuisd, toch?

Eh, nee. Wat er allemaal in ons brein aan de gang is tijdens een hartstilstand is geen geheim voor de wetenschap en heeft niets met paranormale of religieuze mysteries van doen. Doordat men niet ademt, krijgt het brein te weinig zuurstof en te veel koolmonoxide binnen. Daar gaat men van hallucineren. Bovendien komt er ketamine vrij in de hersenen, als reactie op de doodsnood waarin u verkeert. Ketamine, zo weten we intussen, kan het gevoel van ‘door een lange tunnel gaan’ opwekken. Bovendien blijkt dat straaljagerpiloten, wier brein wordt blootgesteld aan enorme krachten, precies dezelfde symptomen hebben als mensen met een BDE-ervaring. Ook hier kan de hersenwetenschap verklaren wat er gebeurt en waarom en hoe dat precies in zijn werk gaat.

In de pers verschijnen met de regelmaat van de klok verhalen over mensen die een BDE meemaakten.

Zanger en gitarist Josh Homme heeft naar eigen zeggen in 2010 een bijna-doodervaring gehad tijdens een operatie. Het Queens of the Stone Age-lid voelde hoe hij overleed door problemen tijdens een operatie aan zijn knie. ‘Ik onderging een operatie en stierf en kwam weer terug op die tafel’, zegt Homme in het Britse muziektijdschrift NME.

De Nederlandse zangeres Giovanca zegt een paar jaar geleden ook een bijna-doodervaring te hebben gehad. Tijdens een reis naar India werd Giovanca vreselijk ziek. De zangeres: ‘Op een hotelkamer heb ik mijn moeder gebeld. “Ma, ik ga dood”, zei ik. “Je gaat niet dood,” zei ze, “het is je tijd nog niet. Je hebt vast iets verkeerds gegeten.” “Nee ma, ik voel het. I’m dying.”’ Terwijl haar moeder door de telefoon een gebedje voor haar deed, gebeurde er iets vreemds. ‘Ik kan moeilijk beschrijven wat er toen gebeurde, maar ineens voelde ik dat er iets groters was… Iets groters dan ik of de kamer waarin ik me bevond… Een kracht die alles met elkaar verbindt.’ De zangeres was plotseling niet meer bang voor de dood.

In april 2010 getuigde een Duits driejarig jongetje over iets wat veel weg heeft van een BDE. De kleine Paul Eicke verdronk in een vijver en na reanimatie werd hij als niet meer te redden beschouwd. Meer dan drie uur nadat hij het ziekenhuis was binnengebracht, kwam het jongetje echter ineens weer tot leven en hij vertelde dat hij zijn overgrootmoeder had gezien… in de hemel. Die vertelde hem dat hij, eh, ‘terug naar de levenden moest gaan’.

In 1999 had Michael Schumacher een BDE tijdens een crash in de Grand Prix van Silverstone. Schumacher zei in enkele seconden zijn hele leven voor zich te hebben zien voorbij trekken en geeft toe dat hij op het ogenblik van de crash vreesde voor zijn leven. ‘Ik dacht echt dat ik zou sterven en mijn hartslag stopte even. Alles werd zwart en ik dacht echt aan wat ik toen zou zien. Ik dacht dat ik ergens zou uitkomen, ergens anders dan dit leven. Ik heb zestien jaar kunnen strijden in de F1 maar vanaf toen is er iets in mij verdwenen. Ik leerde iets uit dit incident’, zo vertelde Schumacher.

Ook in films komen BDE’s voor. Denk maar aan de film Flatliners uit 1990 waarin medische studenten met BDE’s experimenteren in de hoop inzicht te krijgen in wat er gebeurt na de dood. Elk van de studenten laat zijn hart stoppen en zich dan reanimeren. Ze krijgen flitsen van nachtmerries uit hun jeugd die zonden weergeven die ze hebben begaan of die tegen hen werden begaan. Ze zetten hun experimenten steeds verder door met soms fatale gevolgen. Coole film trouwens.

In Zuid-Korea gaan ze nog een stapje verder, al is dit niet zuiver onder de noemer BDE te classificeren. Ondernemingen als Samsung en Hyundai hebben de trend well-dying ontdekt om hun medewerkers wat zij noemen ‘een beter leven’ te geven. Het komt erop neer dat werknemers hun eigen begrafenis kunnen ervaren. Voorafgaand schrijven ze zelf een graftekst, overlijdensadvertentie en testament en zoeken ze hun eigen kist uit. Daarna worden ze opgesloten in de doodskist van hun keuze en wordt er voor de vorm aarde bovenop gegooid. Dit alles duurt zo’n 5 à 10 minuten. Het ervaren van hun eigen dood zou werknemers bewuster maken van de waarde van het leven. Door de directie wordt gehoopt op een gedragsverandering en in de slipstream daarvan een verhoogde productiviteit.

Hola, hier zijn wij voorstander van. Bijna-doodervaringen zijn volgens ons voor watjes. Bijna-begravenervaringen, dát is het echte werk! Geef toe, ‘plotseling hoorde ik een kluit aarde op mijn kist vallen…’ maakt meer indruk dan ‘plotseling zag ik een wit licht’.

In principe is alles met het prefix ‘bijna’ onze aandacht nauwelijks waard. Beiden zijn wij bíjna burgemeester van Barcelona geweest (als we de Spaanse nationaliteit hadden aangevraagd en ons kandidaat hadden gesteld), waren we bíjna met Kim Basinger getrouwd (indien we haar ooit hadden ontmoet) en namen we bíjna voor ons land deel aan de Olympische Spelen in Londen in de discipline hamerslingeren (als we…). Sommigen onder u beginnen al een patroon te ontwaren. En dat is: bíjna telt niet.

Oorspronkelijk verschenen in mijn boek: Vergaat de wereld in 2012?